Bilimsel Terimlerin Türkçe Karşılıkları

Yeryüzünün en eski ve en geniş coğrafya parçasında konuşulan Türkçe’miz, gelişmiş ve zengin bir dildir. Aynı zamanda dil yapısı açısından kültür, bilim ve sanat dili olmaya en yatkın dildir. Bugünkü dillerin çoğu ortada yokken, hatta bugünkü bazı dillerin ataları sayılan diller bile ortada yokken Türkçe vardı. Türk Dil Kurumunun 1945 ’te çıkardığı birinci Sözlükte 20.000 civarında sözcük varken 1998’de çıkan Türkçe Sözlükte bu sayı 75.000 ’e çıkmıştır [1]. Bu kadar zengin bir dile sahipken birtakım zihniyetler ana dilimizin bilim dili olamayacağı şeklinde ilkel bir düşünceyle dilimizin başta İngilizce olmak üzere yabancı dillerin etkisi altında bozulmasına göz yummaktadır. 

Bu gerçekler ışığında, “her ev sahibinin kendi kapısının önünü temizlemesi” düsturundan yola çıkılarak bu çalışma hazırlanmıştır. Kendi çalışma alanımız olan Makine Mühendisliği ve özellikle Termodinamik, Akışkanlar Mekaniği ve Isı Transferi alanlarında kullanılan bazı terim, kavram ve isimlerin Türkçe karşılıklarını araştırarak, mühendislik eğitimine sosyal ve bilimsel yönden bir katkıda bulunmayı amaçladık. Ümidimiz, bu çalışmaların artarak devam ettirilmesidir. 

Anahtar Kelimeler: Türkçe terimler, makine mühendisliği, termodinamik, enerji.

1. GİRİŞ

Finlandiyalı bilim adamı G. Ramsted bir makalesinde: “Terim bulmakta güçlüğe rastlamıyoruz. Bizim Fin dilinde sözcük kökleri ve ekleri çoktur; fakat Türk dilindekiler kadar bol değildir. Türk dilinde bilimsel terimler yapmak daha kolay olurdu. Çünkü Türk dilinde sözcük hazinesi çok zengin olduğu gibi ekler aracılığı ile yeni sözcük yapmak bu dilin ruh ve yapısına uygundur” diyor. Ancak Ramsted’in bu önemli vurgulamalarının aksine, son yıllarda Türk bilim dünyasında bilim dilindeki İngilizce hákimiyeti hızla artmaktadır. Bunun yanı sıra birçok öğrenim kurumunun eğitim dilini İngilizceye dönüştürme çalışmaları özellikle son birkaç yılda çok daha fazla gündeme gelmektedir [2]. 

Bilim dilini, bilimden ve dilden ayrı düşünmek mümkün değildir. Bir bilim dili, her çağda, ait olduğu dilin genel durumundan etkilenmiştir. Çağımızda da bilim ve fen alanında ilerleme kaydetmeden, Türkçedeki genel bozulmayı düzeltmeden bilim dili alanındaki beklentilerimizi karşılamak mümkün olmaz; dolayısıyla bilim dili konusundaki yaklaşımımız, ancak bütüncül bir bilim ve kültür tasarısının parçası olduğunda anlamlı ve mümkün olur. Ne var ki, bilimin de dönemin dilinden bağımsız olmadığını göz ardı etmemek gerekir. Bilim de dáhil her tür duygu ve düşünce ifadesini dilde bulur, dolayısıyla gerçek bir düşünce etkinliği ancak yüksek olgunluğa erişen dillerle var olur [3].

Bir bilim dili, en genel anlamda bilim oluşturan veri ve bilgileri sözlü ve yazılı olarak başkalarına aktarmak üzere kullanılan dildir ve şu amaçlarla kullanılır: 

  • Yeni bilimsel araştırmaların bulgularını dünyaya ilk kez açıklamak, 
  • Yalnız belli bir ya da birkaç alandaki bilimsel araştırmaların bulgularını dünyaya ilk kez açıklamak, 
  • Tüm bilim alanlarında, üniversite ve yüksek okul düzeyinde öğretim dili olarak kullanılmak. 

Bilim dilinin en önemli bileşenleri, terimlerdir: Terimler, genel olarak, sanatta ve bilim alanlarında (ve başka etkinliklerde) kavramların, nesne, olay ya da durumların karşılığı olan, kesin, tek, özel anlamlı sözcüklerdir [4]. 

Peki; 

– Neden önemlidir bilim dilinin Türkçe olması? 

– Hızla küreselleşen dünyada küresel bir dil kullanmanın neresi yanlıştır? 

Dil ile düşünce arasındaki ilişki çeşitli düşünürler ve bilim insanlarınca enine boyuna irdelenmiştir. “Ben ancak benim dilimle düşünebilirim”. Bu şu demektir: düşünürken ve iletişim kurarken kullandığım dil beni oluşturur. Başkasının diliyle düşünmeye çalışmak, doğrudan doğruya o başkasının düşünce çerçevesini, düşünce altyapısını benimsemek anlamına gelir. Bağımsız düşünce, bağımsız dil olmadan olmaz. Bağımsız düşünce, bireyin kendi aklıyla doğruyu aramasıdır. Bireyin kendi kendini oluşturmasıdır. Elbette çevre koşullarınca, ekonomik koşullarca, fiziksel ve toplumsal koşullarca belirlenen çerçeve içinde yapacağı özgür seçimler, bireyin kendi kendini oluşturması anlamına gelir [5]. Dil, düşüncenin altyapısıdır. İnsan, bir dile sahip olmadan birey olamaz. Dili olmayan düşünemez, iletişim kuramaz. Dil, birey olmanın da koşuludur. Buradan şu noktaya geliyoruz: insan önce ve ancak anadilinde birey olur. Belirtmek belki de gereksiz, yabancı dil bilmek, yabancı dillerde elden geldiğince beceri ve birikim sahibi olmak insanın düşünce ve iletişim yeteneğini genişletir; ancak insan önce, ilk başta anadiliyle birey olarak var olur. Bunu şöyle de söyleyebiliriz: anadili, insanın birey olarak ilk var oluşunda içinde düşündüğü, iletişim kurduğu dildir. Bu tanım, ana babası Türk olan bir çocuğun Amerika da İngilizceyi anadili olarak benimsemesini de içermektedir. O çocuğun anadili artık İngilizcedir. Anadili, annenin konuştuğu dil değil, bireyin ilk var olduğu dildir. 

2. MÜHENDİSLİKTE SIK KULLANILAN UYDURMA TERİMLER

Türkçesi varken yabancı terimlerin kullanılmasına günümüzde çok sık rastlanıyor ve bu durum oldukça hızlı bir şekilde yayılıyor. Neden Türkçe karşılığını değil de yabancı olan kelimeyi kullanıyoruz? Yabancı dillere özenme, Osmanlı zamanında Farsçaya-Arapçaya, kısa bir süre önce Fransızcaya ve son 45/50 yıllık zaman diliminde ise İngilizceye kaymıştır. Bunun sebebi olarak bilim dilinin İngilizce olması gösteriliyor. İngilizceyi ana dili olarak kullanan ülkelerin, özellikle de Amerikanın süper güç olması ve bilimsel çalışmaların öbeğinde olması buna gösterilen ikinci sebep. Fakat olaya dikkatli baktığımız zaman bilim dilinin İngilizce olmadığı, aksine İngilizce gibi bir dilin bilim için hiç uygun olmadığını görüyoruz. Hatta bugün birçok dil bilimci Türkçenin son-ek yapısı açısından bilime en uygun dil olduğunu savunuyor. 

Ceyhun Atıf Kansu’nun “Bir yabancı dille elde edilen bilgi anadile mal edilmedikçe, o dilin konuşulduğu ülkede gerçek bir ilerleme, bir kalkınma gerçekleştirilemez” sözünden yola çıkarak, kendi çalışma alanımız olan makine mühendisliği ve makine eğitimi alanlarında yazım kuralı veya anlam açısından yanlış kullanılmakta olan yabancı kökenli bazı terimlerin Türkçe karşılığını hatırlamak ve hatırlatmak ihtiyacı hissettik. Bu konuda Günerhan [6] makina (veya makine), ısı, sıcaklık, kolektör, optimum (optimizasyon, optimal) ve audit terimlerinin açıklamalarını, yanlış kullanımlarını ve olması gereken doğru kullanımlarını araştıran bir çalışma sunmuştur. 

Aşağıda günlük yaşamda sık sık karşılaştığımız ve kullanılmasını artık ayıp olarak gördüğümüz bazı sözcükler seçilmiştir. Makine Mühendisleri Odası Teknik Terimler sözlüğü [7], Fono Teknik Terimler Sözlüğü [8], TDK sözlüğü [9] kullanılarak, seçilen terimlerin İngilizcesi, dilimize uyarlanmış hali ve Türkçesi sunulmuştur. 

SONUÇ

Bir dildeki terimler bilim dallarının özel sözleridir. Terimi karşıladığı kavramın özel adı olarak kabul etmemiz gerekiyor. Nasıl ki hepimizin özel adı varsa terimleri de aynı şekilde kavramların özel adları olarak düşünmeliyiz. İlke olarak Türkçe terimlerin kullanılması benimsenmelidir. Bilim dallarında ortak terimler kullanılmalı, farklı terimler kullanıp karmaşaya yol açmamalıdır [10]. 

Ülkemizdeki bütün orta ve lise öğretim kurumları, üniversiteler, bilim kurulları, gönüllü kuruluşlar, araştırma merkezleri, meslek odaları, yazılım ve donanım kurumları ve mühendislik alanındaki üretici firmalar yabancı terimler konusunda yetkili Dil kurumlarıyla özellikle Türk Dil Kurumu ile iş birliği yapmalıdır. 

Yukarıda sunulan yabancı kökenli kelimelere bakıldığında dilimizi “yarı Tarzanca, yarı İngilizce” terimler topluluğu haline getirdiğimiz açıkça görülmektedir. Türkçe’mizi içine düşürdüğümüz bu kötü durumdan çıkarmak yine bu dilin kullanıcıları olan bizlere düşmektedir. Özet kısmında da belirttiğimiz gibi her bireyin kendi evinin önünü temizlemesiyle tüm sokakların temizleneceği mantığından yola çıkarak herkesi bu konuda duyarlı olmaya davet ediyoruz. Torunlarımızın da dedelerimizin konuştuğu dili konuşabilmesi için hepimize çok ciddi görevler düşmektedir. 

 

TABLO 1: Sık Kullanılan Bazı Terimlerin Türkçe Karşılığı 

Uydurulmuş hali-İngilizcesi-Türkçe karşılığı ve açıklaması

Abrasif 

Absorber

Absorbsiyon

Aerodinamik

Ambiyans

Ankastre

Audit

Bar

Boyler

Dansite

Difüzör 

Distribütör

Diverjans

Ekonomayzer

Emisyon

Eşanjör

Evoparatör

Ampirik

Fenomen

Filtre

Fonksiyon

Format

Fuyloyl

İmpuls

İnfrared

İzolasyonIsolation

Kavitasyon

Cavity

Kolektör

Kompres

Kondenser

Kondüksiyon

Konfigürasyon

Konkav

Konnekşın

Konveks

Konveksiyon

Konvertör

Konverjans 

Korelásyon 

Korozyo

Lokal

Masif

Nozul

Osilasyon 

Optimal

Optimizasyon

Optimum

Permeabilite

Petrol

Pres

Prefabrikasyon

Porozite

Pozisyon

Radyasyon

Rijit

Sensör

Simulasyon

Sirkülásyon

Sliding

Slot

Stagnasyon

Termal

Termistör

Termokapl

Transformasyon

Üniform

Vakum

Vibrasyon

Viskozite

Vorteks

Abrasive

Absorber

Absorption

Aerodynamic

Ambient

Ancestry

Audit 

Bar

Boiler

Density

Diffuser

Distributor

Divergent

Ekonomize

Emission

Exchanger

Evaporator

Empiric

Phenomena

Filter

Function

Format

Fuel Oil

Impulse

Infrared

Isolation /insulation

Cavitation

Cavity 

Collector

Compress

Condenser

Conduction

 Configuration

Concave

Connection

Convex

Convection

Converter

Convergent

Correlation

Corrosion

Local

Massive

Nozzle

Oscillation

Optimal

Optimization

Optimum

Permeability

Petrol

Press

Pre-fabrication

Porosity

Position

Radiation

Rigid

Sensor

Simulation

Circulation

Sliding

Slot

Stagnation

Thermal

Thermistor

Thermocouple

Transform

Uniform

Vacuum

Vibration

Viscosity

Vortex

Aşındırıcı 

Emici 

Emme

Hava Hareketi

Ortam, çevre

Bir ucu sabit kiriş, gömme

Etüt, ön çalışma, inceleme, araştırma 

Çubuk

Kaynatıcı

Yoğunluk 

Yayıcı 

Dağıtıcı 

Iraksak

Tasarruf amaçlı aygıt

Yayılım

Değiştirici 

Buharlaştırıcı

Deneye dayalı

Olay, hadise

Süzgeç 

İşlev, görev

Biçim 

Yakıt Yağ

İtme, itiş, itici güç

Kızılötesi 

Yalıtım

Oyma

Oyuk

Toplayıcı

Sıkıştırma 

Yoğuşturucu 

İletme, iletim

Yapılandırma, Düzenleme

Dışbükey

Bağlantı

İçbükey

Taşınım 

Dönüştürücü

Yakınsak 

Karşılıklı İlişki / Bağlılaşım 

Kimyasal aşınma

Yerel

Kaplama ya da doldurma olmayan

Lüle, meme

Salınım 

En uygun 

En uygun duruma getirme

Uygun değer

Geçirgenlik

Neft

Sıkıştırma

Ön yapım, ön üretim 

Gözeneklilik 

Durum, Konum

Işınım

Sert, katı, eğilmez, bükülmez.

Duyarga

Benzetim, modelleme

Devir daim 

Kayar, kaymalı 

Yarık

Durma, Durgunluk

Isıl 

Sıcaklık ölçer

Isıl çift

Dönüşüm

Tek biçim, homojen, eş dağılmış

Boşluk

Titreşim 

Kıvamlılık

Girdap